Gawędziarze z Kościeliska



Podhale jest regionem o niezwykle cennym dziedzictwie kulturowym. Góry zawsze przyciągały artystów zainspirowanych ich pięknem oraz unikalną kulturą lokalnej ludności, jednak nie można zapomnieć o rodzimych artystach naszych polskich Tatr. Na obszarze Podhala przez pokolenia artystycznie udzielały się wybitne postacie, które wykształciły unikalny, góralski styl – podziwiany i naśladowany do dzisiaj. Wielu gawędziarzy i poetów, tworzących opowieści i wiersze dobitnie opowiadające o życiu i wierzeniach regionalnej ludności, pochodziło właśnie z Kościeliska.

JAN KRZEPTOWSKI – SABAŁA

Ur. 26 stycznia 1809 w Kościelisku, zm. 8 grudnia 1894 w Zakopanem.

Sabała, a właściwie Jan Krzeptowski był przewodnikiem tatrzańskim, gawędziarzem, pieśniarzem i muzykantem – to prawdziwy symbol góralszczyzny! Jest on podziwianą i szanowaną postacią w regionalnej historii, a na podstawie jego gawęd i pieśni w przyszłości tworzyli inni góralscy poeci. Co ciekawe – Sabała nie potrafił pisać.

Nosił wiele przydomków, jednak Sabała i Sabalik są najbardziej znane. Mówi się, że w młodości był zbójnikiem. W 1846 roku brał udział w Powstaniu Chochołowskim, po którego upadku, razem z innymi góralami, przez krótki czas siedział w więzieniu. Po wyjściu na wolność postanowił zająć się gawędą i muzyką. Napisane przez niego melodie, znane pod nazwą „Sabałowe Nuty” do dzisiaj grane są przez podhalańskie zespoły ludowe. Nie tworzył muzyki do tańca, skupiając się na przekazaniu w pieśniach swoich przemyśleń i nastrojów.

Jako że Sabała był niepiśmienny, jego sztukę popularyzowali tak wielcy twórcy, jak Henryk Sienkiewicz, Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer czy Władysław Orkan. Jeżeli chcesz zapoznać się z jego twórczością, dobrą pozycją do lektury jest książka „Sabała. Portret, życiorys, bajki, powiastki, piosnki, melodie” autorstwa Andrzeja Stopki-Nazimka. W swoim życiu towarzyszył w wyprawach górskich między innymi Tytusowi Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi, który był jego dobrym przyjacielem – Sabała był później ojcem chrzestnym jego dziecka.

Do dzisiaj na Podhalu na Krzeptówce znajduje się XVIII wieczna „Chata Sabały”, dom, w którym Jan urodził się i wychował – jest ona uznana za niezwykle cenny zabytek podhalańskiej architektury i chroni ją Muzeum Tatrzańskie. W 1903 roku w Zakopanem odsłonięto pomnik, można go podziwiać na zbiegu ulic Zamoyskiego i Chałubińskiego. Projektantem pomnika był Stanisław Witkiewicz.

STANISŁAW NĘDZA-KUBINIEC

Ur. 2 kwietnia 1897 w Kościelisku, zm. 7/27 listopada 1976 w Zakopanem.

Stanisław Nędza-Kubiniec był od strony matki prawnukiem Sabały. Jako poeta debiutował w wieku 15 lat, w 1912 roku. To jedna z najznakomitszych postaci Podhala – poeta i redaktor „Gazety Podhalańskiej”, a ponadto aktywny działacz Związku Podhalan, wójt Kościeliska a później poseł na Sejm PRL z ramienia ZSL. W okresie I wojny światowej służył w wojsku austriackim, przez co później, dostając się do niewoli rosyjskiej, był jeńcem na Syberii. W 1922 roku, po nielegalnym powrocie do Polski, ponownym aresztowaniu i latach walk, wrócił na ojczyste ziemie.

Lata spędzone na walkach miały ogromny wpływ na jego dorobek twórczy, gdyż krytycy wielokrotnie oskarżali jego twórczość o rewolucyjny wydźwięk. Jego wiersze były publikowane w licznych magazynach, ukazały się również w formie zbiorów. Ciekaw pozycje, z którymi mogą zapoznać się osoby zainteresowane jego sztuką, są zbiory poezji „Mity halne”, „Na nową perć” czy „Uroczysko”. Nędza-Kubiniec jest również autorem powieści „Sabałowe czasy”, wydanej w 1959 roku. W 1957 za swoja wybitną twórczość został uhonorowany Nagrodą Literacką miasta Zakopanego.

ANDRZEJ TYLKA-SULEJA

Ur. 5 stycznia 1855 w Kościelisku, zm. 8 września 1915 w Zakopanem.

Andrzej Tylka-Suleja był podhalańskim pisarzem ludowym, który swojego fachu nauczył się sam. Jako jeden z niewiele twórców, tworząc własne teksty w gwarze podhalańskiej, bardzo starał się, aby zostały one wydrukowane. Jego twórczość była wydawana zarówno za jego życia, jak i już po jego śmierci.

Niezwykle cenne w regionie są jego opowiadania o góralach i życiu ludzi na Podhalu – niektóre z nich opiera na powtarzanych z ust do ust gawęd Sabały, który był jego dobrym przyjacielem. Kilka z wielu tekstów, które na początku XX wieku zostały opublikowane na łamach regionalnych magazynów, to „Tatarzy na Podhalu”, „Złota Piwnica w Dolinie Kościeliskiej”, „Zbójnickie Pieniądze” czy „Sabałów Sen”. Fragmenty opowiadań Tylki-Suleji do cyklu „Na skalnym Podhalu” włączył słynny poeta, Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Poza opowiadaniami, Andrzej Tylka-Suleja tworzył również wiersze, między innymi poemat „Gewont”, który został opublikowany w magazynie „Lud” w 1910 roku.

TOMASZ GADEJA

Ur. Około 1830 w Kościelisku, zm. 27 czerwca 1910 w Kościelisku.

Tomasz Gadeja, znany też pod przydomkami „Jewin” oraz „z Blachówki” to góral urodzony w Kościelisku i jeden z najlepszych gawędziarzy ludowych. Członkowie rodu Gadejów byli słynnymi tatrzańskimi zbójnikami. Mimo że, podobnie jak inni regionalni gawędziarze, w swojej twórczości inspirował się zasłyszanymi historiami, ludowymi legendami czy własnymi doświadczeniami życiowymi, tworzył niezależnie od sztuki Jana Sabały, na której opierało się wielu pisarzy i poetów ludowych Podhala. Opowiadania i śpiewki Tomasza Gawędy można odnaleźć w „Materiałach do poznania górali tatrzańskich”, gdzie spisał je Wojciech Brzega.